Alimenty są to regularne, obligatoryjne świadczenia najczęściej na rzecz członków rodziny, polegające na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Kojarzone są głównie z obowiązkiem rodziców wobec dzieci. O alimenty mogą jednak wystąpić także inne, bliskie osoby. Obowiązek alimentacyjny, zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, polega na zapewnieniu określonej osobie środków potrzebnych do jej utrzymania oraz – w przypadku dzieci – również wychowania. Środki wychowawcze obejmują m.in. umożliwienie zdobycia wykształcenia, dbanie o zdrowie, a także zapewnienie dostępu do kultury i form spędzania wolnego czasu. Z kolei środki na utrzymanie służą pokrywaniu podstawowych, codziennych potrzeb, takich jak wyżywienie, ubranie, mieszkanie czy leczenie. Podstawą powstania obowiązku alimentacyjnego są przede wszystkim więzi rodzinne, w tym pokrewieństwo i powinowactwo. Choć świadczenia te mogą dotyczyć również osób niespokrewnionych, to jednak w pierwszej kolejności do ich spełniania zobowiązani są najbliżsi. Ustawodawca precyzyjnie reguluje, komu oraz w jakich sytuacjach przysługują alimenty.
Obowiązek utrzymania dziecka spoczywa na obojgu rodzicach i dopóki mieszkają razem, ponoszą go wspólnie. Gdy jednak dochodzi do separacji lub rozwodu, dziecko zazwyczaj pozostaje pod opieką jednego z rodziców, a drugi zostaje zobowiązany do pokrywania części kosztów jego utrzymania. W takiej sytuacji sąd ustala wysokość alimentów, które ma płacić rodzic niemieszkający z dzieckiem. Prawo do alimentów przysługuje dziecku tak długo, jak długo nie jest ono w stanie samodzielnie się utrzymać. Z reguły moment ten nie pokrywa się z osiągnięciem pełnoletności, dlatego rodzice często muszą kontynuować płacenie alimentów również po ukończeniu przez dziecko 18 lat. Jednocześnie przyjmuje się, że dorosłe dziecko, aby zachować prawo do alimentów, powinno kontynuować naukę.
Obowiązek alimentacyjny nie dotyczy wyłącznie rodziców wobec dzieci. Z biegiem czasu sytuacja może się odwrócić i to rodzic może potrzebować wsparcia od swojego dziecka. Ma do tego prawo, jeśli wykaże, że znajduje się w niedostatku, czyli nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb mimo podejmowanych starań. O alimenty w takich okolicznościach mogą ubiegać się nie tylko rodzice, lecz także inni członkowie rodziny, np. dziadkowie czy rodzeństwo. Warunkiem jest jednak to, aby osoba, od której świadczeń się żąda, miała możliwości finansowe pozwalające na ich uiszczanie bez pogorszenia własnych warunków życia
Odpowiedzialność ta obejmuje również rodzeństwo, jednak w dalszej kolejności – obowiązek alimentacyjny względem brata lub siostry powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma możliwości uzyskania wsparcia od bliższych krewnych w linii prostej. Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewidują także szczególne sytuacje, w których zobowiązanie do alimentacji może dotyczyć osób niespokrewnionych biologicznie, ale powiązanych więzami rodzinnymi wynikającymi z małżeństwa.
O fakcie, czy współmałżonka obciążać będzie obowiązek alimentacyjny względem byłego małżonka decyduje treść wyroku rozwodowego. Istnieją w tym zakresie trzy możliwości:
- Sąd wskaże jednego z małżonków jako wyłącznie winnego – warunkiem do otrzymywania alimentów jest sytuacja w której rozwód pociągnął za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego – wówczas może on wnioskować o alimenty;
- Sąd uzna, że obydwoje małżonkowie ponoszą winę - w tym przypadku, warunkiem jest jednak, aby uprawniony do alimentów małżonek znajdował się w stanie „niedostatku” - tj. gdy nie tylko nie dysponuje żadnymi środkami utrzymania, ale także, której usprawiedliwione potrzeby nie są w pełni zaspokojone;
- Sąd w ogóle nie orzeknie o winie - ma to więc miejsce w sytuacji, w której następuje tzw. rozwód bez orzekania o winie. Alimenty orzekane są na tych samych zasadach, co rozwód z winy obojga małżonków.
Zgodnie z art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dziecko może dochodzić alimentów od męża swojej matki, nawet jeśli nie jest on jego biologicznym ojcem, o ile wymagają tego zasady współżycia społecznego. Podobne prawo przysługuje mu wobec żony ojca, która nie jest jego biologiczną matką. Przepisy te mają na celu dodatkową ochronę interesów dziecka, zwłaszcza w rodzinach zrekonstruowanych oraz w sytuacji, gdy rodzice wchodzą w nowe związki. Warto podkreślić, że w pewnych wyjątkowych przypadkach ustawodawca przewiduje szerszy krąg osób mogących zostać zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych.
Data, od której należy płacić alimenty, zależy od rodzaju postępowania. Sąd ma zasadniczo dwie opcje: może ustalić obowiązek alimentacyjny od dnia wniesienia pozwu albo od momentu, w którym wyrok stanie się prawomocny.
W sprawach dotyczących jedynie alimentów wygląda to inaczej. Najczęściej sąd przyznaje świadczenia już od daty złożenia pozwu, co oznacza, że alimenty naliczane są wstecz, a zobowiązany musi wyrównać ewentualne zaległości.
W przypadku spraw o rozwód sytuacja jest bardziej złożona. W wyroku rozwodowym sąd określa wysokość alimentów na małoletnie dzieci. Choć obowiązek alimentacyjny wynika z samego wyroku, to faktyczne płatności obowiązują dopiero od chwili jego uprawomocnienia. W praktyce oznacza to, że świadczenia za okres trwania procesu mogą nie zostać zasądzone, co warto mieć na uwadze.
Wyrok zaczyna obowiązywać dopiero po jego uprawomocnieniu; od tego momentu powstaje obowiązek płatności.
W przypadku dzieci, które nie ukończyły 18 lat, obowiązek alimentacyjny rodziców ma charakter bezwzględny. Oznacza to, że muszą oni zapewniać swoim małoletnim dzieciom środki utrzymania niezależnie od tego, czy sprawują władzę rodzicielską, utrzymują kontakty z dzieckiem, czy też dziecko mieszka z drugim rodzicem lub innymi opiekunami.
Warto podkreślić, że obowiązek alimentacyjny nie kończy się automatycznie po osiągnięciu pełnoletności. Decydujące znaczenie ma tutaj możliwość samodzielnego utrzymania się przez dziecko. W praktyce oznacza to, że rodzice mogą być nadal zobowiązani do płacenia alimentów, jeśli dziecko kontynuuje naukę (np. na uczelni wyższej), zdobywa kwalifikacje zawodowe albo ze względu na chorobę czy niepełnosprawność nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej.
W przypadku alimentów na współmałżonka, wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego zależy przede wszystkim od kwestii winy za rozpad małżeństwa, bowiem jeśli sąd orzekł rozwód z wyłącznej winy jednego z małżonków, obowiązek alimentacyjny nie jest ograniczony czasowo – chyba że gdy małżonek niewinny zawrze nowy związek małżeński - gdy jednak pozostaje on w nieformalnym związku (konkubinat), może nadal pobierać alimenty;
Wysokość alimentów zależy od dwóch głównych czynników – od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy prawa nie przewidują konkretnych kwot – w szczególności nie istnieje coś takiego jak średnia wysokość alimentów. Sąd musi każdorazowo ustalić przesłanki.
Pierwszym krokiem jest dokładne określenie kosztów – zatem warto gromadzić wszelkie rachunki i faktury - potwierdzają one ponoszone wydatki.
Sąd bierze pod uwagę wiele aspektów, kiedy ustala wysokość alimentów. Do najważniejszych należą:
- Wiek uprawnionego;
- Stan zdrowia – potrzeby związane z leczeniem, rehabilitacją, terapiami czy zakupem leków.
- Wydatki edukacyjne – opłaty za szkołę, zajęcia pozalekcyjne, korepetycje oraz materiały szkolne.
- Dotychczasowy poziom życia – sąd dąży do utrzymania standardu życia sprzed rozstania rodziców.
- Dochody i majątek rodziców – uwzględniane są nie tylko zarobki, ale również posiadane nieruchomości, oszczędności czy działalność gospodarcza.
- Miejsce zamieszkania – koszty utrzymania różnią się w zależności od regionu, np. w dużych miastach są zwykle wyższe.
- Liczba dzieci w rodzinie – jeśli rodzic ma na utrzymaniu więcej dzieci, środki są dzielone proporcjonalnie.
Prawo dopuszcza zmianę wysokości alimentów wtedy, gdy nastąpiła istotna zmiana okoliczności uwzględnianych przy wcześniejszym orzeczeniu. Najczęściej chodzi o sytuacje takie jak:
-Pogorszenie sytuacji finansowej osoby uprawnionej,
- Poprawa sytuacji materialnej zobowiązanego, np. uzyskanie podwyżki lub nowej, lepiej płatnej pracy,
- Utrata zatrudnienia bądź choroba zobowiązanego, które ograniczają jego możliwości finansowe,
- Zakończenie okresu intensywnej opieki nad małym dzieckiem przez rodzica uprawnionego, co może umożliwiać podjęcie pracy i stanowić podstawę do obniżenia alimentów,
- Zmiana sytuacji rodzinnej, np. narodziny kolejnych dzieci.
Ważne jest, aby zmiana miała charakter trwały, a nie jedynie przejściowy.
Pozew o zmianę alimentów składa się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Powinien on zawierać:
- Proponowaną nową wysokość alimentów,
- Uzasadnienie wskazujące, jakie zaszły zmiany,
- Wykaz oraz kopie dowodów,
- Propozycję przeprowadzenia postępowania dowodowego (np. wskazanie świadków, dołączenie opinii).
Po złożeniu pozwu sąd przekazuje go drugiej stronie i wyznacza termin rozprawy. Przed podjęciem decyzji sąd analizuje dwa najważniejsze elementy: potrzeby osoby uprawnionej oraz możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego.
