Prawo polskie wskazuje kilka możliwych sposoby orzeczenia rozwodu przez sąd – rozwód orzekany z orzeczeniem o winie jednego bądź obojga małżonków, jednakże alternatywą dla takiej decyzji jest rozwód bez orzekania o winie (za porozumieniem stron) celem zaoszczędzenia czasu oraz pieniędzy, bowiem rozwód z orzeczeniem o winie jest procesem długotrwałym oraz bardziej kosztownym. Rozwód bez orzekania o winie wymaga zgody obu małżonków, co w praktyce oznacza, że strony muszą porozumieć się co do kluczowych elementów rozstania.
Rozwód bez orzekania o winie jest statystycznie najczęściej występującym rozwodem w Polsce, który stanowi znak, że strony widzą możliwość pokojowego uregulowania relacji, w tym rodzicielskich.
Rozwód ugodowy wpływa na brak przewlekłości postępowania - jest to tak zwany „szybki rozwód”. Dotyczy to nie tylko zgody na brak wskazania winnego, ale także ustalenia sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnimi dziećmi, kontaktów z nimi, kwestii miejsca ich zamieszkania, a także sytuacji majątkowej.
Co do zasady, każdy z małżonków może żądać, żeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód. W takim postępowaniu sąd skupia się głównie na ustaleniu trwałego i zupełnego rozkładu pożycia, jednak nie należy ustalać kwestii winy oraz udowadniać jej przed sądem - należy udowodnić jedynie, że zachodzą przesłanki pozytywne rozwodu (art. 56§1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) i nie występują negatywne przesłanki do wzięcia rozwodu (art. 56§ 2 i §3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Proces rozpoczyna złożenie pozwu rozwodowego do sądu właściwego w sprawie.
Sądem właściwym jest sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Jeżeli taka podstawa nie występuje właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej (drugiego małżonka), a jeżeli i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda (małżonka wnoszącego pozew o rozwód).
W treści pozwu należy przybliżyć całą sprawę sądowi. Uzasadnienie powinno obejmować przyczyny, dla których występuje się o rozwód i informacje dotyczące daty oraz miejsca zawarcia związku małżeńskiego. W przypadku posiadania wspólnych dzieci, należy też określić kwotę alimentów i określić warunki dotyczące opieki nad nimi.
Choć rozwód bez orzekania o winie nie wymaga rozbudowanego postępowania dowodowego, sąd nadal musi mieć podstawy do oceny, że rozpad pożycia małżeńskiego jest trwały i zupełny, dlatego do pozwu należy dołączyć:
- odpis aktu małżeństwa;
- odpis aktów urodzenia dzieci, jeśli są;
- dowody na brak prowadzenia wspólnego gospodarstwa;
- wspólne oświadczenie o zgodzie na rozwód bez orzekania o winie;
- w przypadku alimentów – zaświadczenie o dochodach i wydatkach.
Jednakże należy także podkreślić, że pozwany uznaje żądanie pozwu, a małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, sąd może ograniczyć postępowanie dowodowe do przesłuchania stron. Oznacza to, że dowód z przesłuchania stron może być w tych warunkach dowodem wystarczającym dla ustalenia, że rozkład, jaki nastąpił, jest rozkładem zupełnym i trwałym. W razie jakichkolwiek wątpliwości sąd powinien sięgnąć do innych dowodów nie poprzestając na samym przesłuchaniu małżonków.
W przeciwieństwie jednak do oceny dobra dzieci, które nigdy nie może być rozwiązane tylko na podstawie zeznań samych małżonków, przy ocenie stopnia rozkładu pożycia sąd może niekiedy poprzestać na ich zeznaniach, jednak tylko wtedy, gdy przedstawione fakty nie budzą wątpliwości ani co do swej prawdziwości, ani co do swych skutków w postaci spowodowania zupełnego i trwałego rozkładu pożycia.
Procedura rozwodu bez orzekania o winie przebiega z reguły znacznie szybciej niż postępowanie w przedmiocie rozwodu z orzeczeniem winy. W praktyce rozwód może zostać orzeczony nawet podczas jednej rozprawy ze względu na niższy stopień skomplikowania - warto jednak pamiętać, że każda sprawa powinna zostać zbadana indywidualnie, dlatego ostateczny czas trwania postępowania zależy od charakterystyki sprawy, a także obłożenia konkretnego sądu – bowiem na termin rozprawy w małych miejscowościach czeka się krócej niż w dużych miastach.
W przypadku rozwodu bez orzekania o winie, sąd zwraca z urzędu połowę uiszczonej opłaty w przypadku uprawomocnienia orzeczenia rozwodu. Koszty zastępstwa adwokackiego znoszą się wzajemnie, co oznacza, że żadna ze stron nie zwraca kosztów postępowania drugiej stronie. Każda strona uiszcza koszty, które poniosła w związku ze swoim udziałem w sprawie.
Uczestnictwo w rozprawie umożliwia wyjaśnienie wątpliwości oraz udzielenie dodatkowych wyjaśnień. Nawet przy rozwodzie bez orzekania o winie, obecność przynajmniej jednej strony jest wymagana, ponieważ sąd musi potwierdzić, że doszło do zupełnego i trwałego rozpadu pożycia. Ponieważ sąd uwzględnia opinie obu stron, obecność na rozprawie pozwala wpłynąć na ostateczne decyzje sądu dotyczące rozwodu.
Rozwód bez orzekania o winie oferuje wiele korzyści. Po pierwsze, orzeczenie to daje brak ryzyka wypłacania dożywotnich alimentów drugiemu małżonkowi.
Po drugie, oszczędza się czas i pieniądze. Koszty postępowania są niższe niż przy rozwodzie z orzekaniem o winie, a także możliwe jest uzyskanie rozwodu na jednej rozprawie ze względu na niższy stopień skomplikowania sprawy.
Co istotne, postępowanie to charakteryzuje się mniejszą konfliktowością - to rozwiązanie, które pozwala uniknąć zbędnych negatywnych emocji, co wywiera pozytywny wpływ na stan psychiczny dzieci i samych stron.
Najważniejszym minusem jest ograniczenie możliwości dochodzenia alimentów - małżonek nieuznany za winnego nie płaci alimentów. Wyjątkiem jest sytuacja, w którym rozwód spowoduje niedostatek drugiego małżonka – wówczas obowiązek alimentacyjny wygasa po 5 latach lub po zawarciu nowego małżeństwa przez uprawnionego.
Następnie, dla niektórych osób ustalenie winy jest ważne z perspektywy emocjonalnej, ponieważ pozwala na formalne uznanie odpowiedzialności jednej ze stron za rozpad małżeństwa. Rozwód bez orzekania o winie może pozostawiać poczucie niesprawiedliwości - np. z powodu zdrady lub przemocy - szczególnie jeśli jedna ze stron czuje się pokrzywdzona.
W ramach prowadzonej deregulacji Ministerstwo Sprawiedliwości zaprezentowało pod koniec kwietnia 2025 r. projekt zmian w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym oraz w niektórych innych ustawach. Celem nowelizacji jest wprowadzenie możliwości pozasądowego rozwiązania małżeństwa, czyli tzw. rozwodu pozasądowego.
Zgodnie z projektem, małżeństwo będzie mogło zostać rozwiązane w drodze czynności dokonanych przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, który sprawdzi, czy spełnione są ustawowe warunki udzielenia rozwodu w tym trybie, a następnie dokona stosownych wpisów w rejestrze stanu cywilnego. Nowy model ma stanowić wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą o rozwiązaniu małżeństwa orzeka sąd.
Aby skorzystać z rozwodu pozasądowego, małżonkowie będą musieli spełnić następujące przesłanki:
- nie mogą posiadać wspólnych małoletnich dzieci,
- ich małżeństwo musi trwać co najmniej rok,
- musi dojść do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia, potwierdzonego stosownymi oświadczeniami obojga małżonków.
Z tej procedury będą mogły korzystać wyłącznie pary, które:
- są obywatelami polskimi, lub
- nie mają wspólnego obywatelstwa, ale oboje mieszkają na terytorium Polski.
Ministerstwo podkreśla, że kluczową cechą rozwodu pozasądowego jest konieczność pełnej zgodności małżonków - zarówno co do istnienia przesłanek rozwodu, jak i samej woli rozwiązania małżeństwa w trybie administracyjnym.
Są one wspólne dla wszystkich typów postępowań o rozwód:
- Ustanie małżeństwa – strony postępowania mogą, po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego, zawrzeć nowy związek małżeński – nie dotyczy to jednak stosunku powinowactwa, który w dalszym ciągu istnieje;
- Ustanie ustawowej wspólności majątkowej;
- Możliwość powrotu do poprzedniego nazwiska w nieprzekraczalnym terminie trzech miesięcy od uprawomocnienia się wyroku rozwodowego;
- Brak możliwości dziedziczenia ustawowego po byłym małżonku.
